Belevingsgerichte activiteiten voor ouderen die herinneringen wakker maken en contact terugbrengen
Belevingsgerichte Activiteiten Ouderen
Belevingsgerichte activiteiten voor ouderen vertrekken vanuit een simpele constatering: wat iemand niet meer kan benoemen, kan diegene vaak nog wel voelen, ruiken en horen. Een mevrouw die haar eigen kinderen niet meer herkent, neuriet feilloos mee met een lied uit haar jeugd. Een meneer die de hele dag zwijgend bij het raam zit, begint te vertellen zodra hij een stuk scheepstouw in zijn handen krijgt. Belevingsgericht werken maakt gebruik van die ingangen. Niet de prestatie staat centraal, maar de ervaring van het moment en het contact dat daaruit ontstaat. Make it Awesome ontwikkelt en organiseert belevingsgerichte activiteiten voor ouderen in verpleeghuizen, woonzorgcentra en dagbestedingen in het Westland en de rest van Zuid-Holland. Op deze pagina leggen wij uit wat belevingsgericht werken inhoudt, hoe wij de zintuigen inzetten, hoe wij activiteiten afstemmen op ouderen met en zonder dementie en welke rol begeleiders en familie spelen. Geen theorie, maar de praktijk van een middag op de afdeling.
Wat belevingsgerichte activiteiten voor ouderen anders maakt dan bezigheid
Bij een gewone activiteit in het verpleeghuis is er meestal een doel dat buiten de bewoner ligt: een kaart maken, een spel winnen, een lied uitzingen. Belevingsgerichte activiteiten voor ouderen draaien dat om. Het doel is de beleving zelf, wat er op dat moment gebeurt in de bewoner. Slaagt het, dan zie je het aan ontspannen schouders, een blik die opklaart, een hand die naar het materiaal reikt. Mislukt het, dan zie je onrust of afhaken. Er is dus geen goed of fout resultaat, alleen een ervaring die past of niet past. Dat vraagt van de begeleider een andere houding. Niet uitleggen en corrigeren, maar aanbieden en volgen. Een bewoner die de kwast in de verkeerde hand houdt, houdt hem goed. Een bewoner die tijdens de proeverij alleen wil ruiken en niet wil proeven, heeft precies genoeg gedaan. Voor ouderen met dementie is dit bijna de enige vorm van activiteit die nog echt aankomt, omdat de cognitieve route via taal en instructie steeds minder werkt. Voor vitale ouderen is het een verrijking naast het gewone aanbod, omdat beleving herinneringen en gesprekken losmaakt die bij een bingo nooit boven komen. Wij merken dat het effect het grootst is wanneer een belevingsgerichte activiteit rond een thema is opgebouwd dat aansluit bij het leven van de bewoners. Voor een groep ouderen uit het Westland is dat al snel de tuinbouw: de geur van tomatenplanten, de klank van de veilingklok, de aanraking van vochtige potgrond. Daar begint een middag die meer doet dan de tijd vullen.
Zintuigen als ingang: belevingsgerichte activiteiten die ouderen ruiken, horen en voelen
Elk zintuig heeft een eigen ingang naar het geheugen en wij zetten ze bewust apart en samen in. Geur is de directste. De reukzin is rechtstreeks verbonden met het deel van de hersenen waar emotie en herinnering zitten, waardoor één geur een hele periode kan terughalen. Vers brood, boenwas, zeewater, koffie uit een percolator, sigaren, lavendel uit de linnenkast. Bij een belevingsgerichte activiteit voor ouderen werken wij met een geurstation waar bewoners in hun eigen tempo aan potjes kunnen ruiken, terwijl een begeleider erbij zit en luistert naar wat er loskomt. Geluid is de tweede ingang. Niet alleen muziek, maar ook de geluiden van vroeger: een fluitketel, kerkklokken, meeuwen boven een haven, het ratelen van een fiets over klinkers. Muziek kiezen wij op de jonge jaren van de bewoners, want liedjes uit de periode tussen het tiende en dertigste levensjaar blijven het langst bewaard. Textuur is de derde. Handen willen iets vasthouden: ruwe jute, glad satijn, koud metaal, warm zand, een bol wol, een stuk scheepstouw voor een oud-visser uit Hoek van Holland. Smaak is de vierde en de meest sociale, omdat proeven samen gebeurt: een kruidkoek, zure haring, een bonbon, een lepel pap zoals moeder die maakte. Zien is ten slotte de context waarin alles gebeurt: warm licht, herkenbare voorwerpen, foto’s, een tafel die gedekt is zoals vroeger. In een zintuigenfeestje combineren wij deze ingangen in rustige hoeken, zodat elke oudere zelf kiest welke beleving hem of haar aanspreekt. Overprikkeling voorkomen wij door nooit alles tegelijk aan te bieden.
Belevingsgerichte activiteiten afstemmen op ouderen met en zonder dementie
De ene groep ouderen is de andere niet en binnen een verpleeghuis lopen de verschillen groot uiteen. Belevingsgerichte activiteiten voor ouderen zonder dementie mogen gelaagd zijn. Een proeverij met uitleg over waar de smaken vandaan komen, een geurquiz waarbij bewoners samen raden, een muziekmiddag met verhalen achter de nummers. Deze ouderen genieten van het gesprek dat de beleving oproept en willen hun herinneringen delen. Bij beginnende dementie werkt hetzelfde aanbod, maar met minder woorden en meer tijd. De begeleider stelt geen vragen die een goed antwoord vereisen, maar nodigt uit: ruik eens, wat doet dit met je. Bij gevorderde dementie vervalt het gesprek grotendeels en blijft de pure zintuiglijke ervaring over. Dan werken wij met één zintuig tegelijk, in een kleine groep of zelfs één op één. Een hand in een schaal warm water met rozenblaadjes, een zachte deken over de schoot, een muzikant die op de gang zachtjes speelt. Ook lichamelijke beperkingen tellen mee. Slechthorende bewoners hebben niets aan een zaal met galm, slechtziende bewoners juist veel aan geur en tastbare materialen. Bij een themamiddag voor een gemengde afdeling in Naaldwijk bouwen wij daarom verschillende zones: een levendige hoek met muziek en proeven voor wie dat aankan, een rustige hoek met geur en textuur voor wie het kleiner nodig heeft. Bewoners schuiven aan waar zij zich prettig voelen en begeleiders helpen bij die keuze. Zo krijgt elke oudere een beleving op maat, zonder dat er twee aparte activiteiten nodig zijn.
De rol van begeleiders en familie tijdens de beleving
Belevingsgericht werken staat of valt met de mensen die naast de bewoner zitten. Materialen, geuren en muziek zijn de aanleiding, het contact is de kern. Daarom vragen wij bij elke belevingsgerichte activiteit voor ouderen dat verzorgenden of activiteitenbegeleiders niet organiseren maar meedoen. Zij kennen de bewoners, zien als eerste een reactie en weten wat een bepaalde blik betekent. Voorafgaand aan de activiteit geven wij een korte briefing: wat gaat er gebeuren, hoe bied je materiaal aan zonder te sturen, hoe reageer je als een herinnering emotie oproept. Want dat gebeurt. Een geur van vroeger kan tranen losmaken, van verdriet of van geluk. Dat is geen mislukking maar juist een teken dat de beleving aankomt. De begeleider blijft erbij, benoemt wat er gebeurt en laat de emotie er zijn. Familie is de tweede groep die een grote rol kan spelen. Kinderen en kleinkinderen weten welke liedjes thuis werden gezongen, welke geuren in de keuken hingen en welk werk vader of moeder deed. Die kennis gebruiken wij bij de voorbereiding, zodat de materialen aansluiten bij de levensgeschiedenis van de bewoners. Tijdens een familiedag zijn belevingsgerichte activiteiten bovendien een manier om weer contact te maken. Samen ruiken aan de boenwas van vroeger levert meer gesprek op dan een half uur tegenover elkaar zitten. Vrijwilligers betrekken wij op dezelfde manier, met een duidelijke rol. Na afloop bespreken wij met het zorgteam wat wij hebben gezien. Welke bewoner reageerde waarop? Die observaties kunnen verzorgenden meenemen in de dagelijkse zorg, zodat de beleving niet stopt als wij vertrekken.
Veelgestelde vragen over belevingsgerichte activiteiten ouderen
Wat betekent belevingsgericht werken precies?
Belevingsgericht werken betekent dat je aansluit bij de beleving van de oudere in plaats van bij een taak of een resultaat. Het gaat om wat iemand op dat moment ervaart, voelt en herkent. Zintuigen zijn daarbij de ingang: geur, geluid, textuur, smaak en beeld roepen herinneringen en emoties op die via taal niet meer bereikbaar zijn. De begeleider biedt aan en volgt, in plaats van uit te leggen en te corrigeren. Er bestaat geen goed of fout, alleen een ervaring die wel of niet past. De aanpak is ontstaan in de zorg voor mensen met dementie, maar werkt ook bij ouderen zonder dementie. Wij vertalen dit principe naar activiteiten, themamiddagen en zintuigenfeestjes. Het doel is altijd contact en welzijn, niet bezigheid.
Welke geuren werken goed bij ouderen met dementie?
De sterkste geuren zijn de geuren uit de jonge jaren van de bewoner. Denk aan vers brood, koffie, boenwas, groene zeep, lavendel, sigarenrook, hooi, zeewater en gebakken uien. Voor ouderen uit het Westland komen daar de geur van tomatenplanten, chrysanten en vochtige potgrond bij. Voor een oud-havenwerker uit Rotterdam zijn teer, touw en dieselolie herkenbaar. Wij bieden geuren aan in potjes of op doekjes, zodat de bewoner zelf kan kiezen hoe dichtbij het komt. Sterke geuren doseren wij voorzichtig, omdat ze ook afkeer kunnen oproepen. De reactie van de bewoner bepaalt wat blijft en wat weggaat. Familie kan vooraf aangeven welke geuren thuis een rol speelden.
Hoe kies je muziek voor een belevingsgerichte activiteit?
Muziek kiezen wij op de periode waarin de bewoners jong waren, ruwweg tussen hun tiende en dertigste levensjaar. Liedjes uit die tijd blijven het langst in het geheugen, ook bij gevorderde dementie. Het gaat om Nederlandstalige liedjes, kerkmuziek, dansmuziek van vroeger of muziek uit het land van herkomst bij bewoners met een migratieachtergrond. Het tempo houden wij rustig en het volume laag, akoestisch als het kan. Een muzikant die dichtbij zit en oogcontact maakt, doet meer dan een geluidsinstallatie. Wij wisselen bekende nummers af met stilte, zodat bewoners kunnen nazingen of napraten. Familie levert vaak de beste tips over wat thuis werd gedraaid. Zo wordt muziek een persoonlijke ingang en geen achtergrondgeluid.
Zijn belevingsgerichte activiteiten ook geschikt voor ouderen zonder dementie?
Ja, ouderen zonder dementie halen er evenveel uit, alleen op een andere manier. Voor hen is de beleving de aanleiding voor gesprek en herinnering. Een proeverij van smaken van vroeger levert verhalen op over de keuken van moeder of de eerste baan. Een geurquiz wordt een spel waarbij bewoners elkaar aanvullen. Muziek roept bij hen niet alleen een gevoel op, maar ook het verhaal van het moment waarop zij het lied voor het eerst hoorden. Wij maken de activiteit voor deze groep gelaagder, met uitleg, vragen en ruimte om te delen. Bewoners met en zonder dementie kunnen op dezelfde middag meedoen in verschillende zones. Ieder krijgt dan de beleving die past bij wat hij of zij aankan.
Hoe groot mag de groep zijn bij een belevingsactiviteit?
Kleiner is bijna altijd beter. Bij ouderen met gevorderde dementie werken wij in groepjes van enkele bewoners of zelfs één op één, omdat prikkels van anderen snel storend zijn. Bij beginnende dementie kan een huiskamergroep prima meedoen, zolang er per paar bewoners een begeleider aanwezig is. Ouderen zonder dementie kunnen in een grotere groep, bijvoorbeeld tijdens een themamiddag in de recreatiezaal. Ook dan verdelen wij de ruimte in hoeken, zodat niemand in een massa terechtkomt. De verhouding tussen bewoners en begeleiders is belangrijker dan het absolute aantal. Zonder iemand die naast je zit, verliest een beleving haar kracht. Wij stemmen de groepsgrootte per afdeling af met het zorgteam.
Wat doe je als een bewoner emotioneel wordt tijdens de activiteit?
Wat doe je als een bewoner emotioneel wordt tijdens de activiteit?
Kun je belevingsgerichte activiteiten ook in de dagbesteding of thuis doen?
Belevingsgericht werken is niet gebonden aan het verpleeghuis. In een dagbesteding of woonzorgcentrum organiseren wij dezelfde soort activiteiten, aangepast aan de groep en de ruimte. Een geurtafel, een muziekmoment of een proeverij past in vrijwel elke huiskamer. Voor familie die thuis voor een ouder zorgt, kunnen elementen ervan een handvat zijn om contact te houden. Denk aan samen een oud liedje draaien, de geur van vroeger in huis halen of een fotoboek doorbladeren met iets tastbaars erbij. Wij richten ons als evenementenbureau vooral op groepen en instellingen. Zorginstellingen in het Westland, Delft, Den Haag, Rotterdam en Maassluis kunnen ons vragen voor een eenmalige middag of een reeks. Ook een familiedag met belevingsgerichte onderdelen behoort tot de mogelijkheden.
Hoe bereiden jullie een belevingsactiviteit voor met het zorgteam?
De voorbereiding begint met een gesprek met de activiteitenbegeleider of het teamhoofd over het doel en de bewoners. Wij vragen naar de samenstelling van de groep, de fase van dementie, lichamelijke beperkingen en het dagritme van de afdeling. Daarna verzamelen wij informatie over de levensgeschiedenis van de bewoners, vaak met hulp van familie: beroepen, streek van herkomst, muziek en geuren van thuis. Daarop stemmen wij de materialen, de muziek en het thema af. Wij bekijken de ruimte en spreken af welke hoeken wij inrichten. Kort voor de activiteit geven wij de verzorgenden en vrijwilligers een briefing over hun rol. Op de dag zelf bouwen wij op terwijl de bewoners hun ochtendritme volgen. Na afloop evalueren wij samen wat de beleving heeft opgeleverd.